Μπορεί η σχολική αυλή των παιδικών μας χρόνων σε κάποιους να θυμίζει μόνο παιχνίδι και χαρά, ωστόσο ο τόπος αυτός, όπου χτίζουμε αναμνήσεις, είναι πολύ σημαντικός, καθώς είναι ο πρώτος δημόσιος χώρος που βιώνουν τα παιδιά, το καθένα διαφορετικά.

Είναι το μέρος όπου παίζουν, συνεργάζονται, παρατηρούν και μαθαίνουν, είναι όμως και πολλά άλλα πράγματα, καθώς στην πράξη εκεί αναπαράγονται ιεραρχίες, έμφυλα στερεότυπα και αποκλεισμοί.

Σε πολλά σχολεία, η αυλή κυριαρχείται από μία μόνο δραστηριότητα: το ποδόσφαιρο. Ο κεντρικός χώρος καταλαμβάνεται από τα πιο δυναμικά και εξωστρεφή παιδιά, ενώ άλλα παιδιά (συχνότερα κορίτσια), συχνάζουν στην περίμετρο της αυλής ή στις άκρες, περιορίζοντας τις δυνατότητές τους για παιχνίδι, ξεκούραση ή κοινωνική επαφή.

«Στο διάλειμμα συνήθως μιλάμε, γιατί δεν έχουμε κάτι άλλο να κάνουμε… Συνήθως καθόμαστε σε μια γωνία με τις φίλες μου, γιατί τα αγόρια παίζουν συνέχεια στο κέντρο και δεν υπάρχει χώρος.» Μαθήτρια Ε΄ Δημοτικού

Αυτές οι δυναμικές σπάνια αμφισβητούνται. Δυστυχώς, ο σχεδιασμός των σχολικών αυλών γίνεται χωρίς ουσιαστική συμμετοχή των παιδιών και χωρίς κριτήρια ισότητας και συμπερίληψης.

Από την παρατήρηση στη δράση

Το πρόγραμμα “Αυλές Συμπερίληψης” είναι ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα που σχεδιάστηκε και υλοποιείται από την ομάδα URBANA, συνδυάζοντας παιδαγωγικά εργαλεία και αρχιτεκτονικές παρεμβάσεις. Μέσα από συμμετοχικά εργαστήρια με τις μαθήτριες και τους μαθητές, στοχεύει στη δημιουργία πιο δίκαιων και συμπεριληπτικών σχολικών περιβαλλόντων.

Το πρόγραμμα ξεκίνησε πιλοτικά το σχολικό έτος 2018–2019 στο 45ο Δημοτικό Σχολείο Αθηνών, στην Κυψέλη. Για πέντε μήνες, τα παιδιά παρατήρησαν την αυλή τους, χαρτογράφησαν πώς χρησιμοποιείται, εξέφρασαν εμπειρίες και συναισθήματα μέσα από ερευνητικές και αρχιτεκτονικές δραστηριότητες και πρότειναν οι ίδιες τις αλλαγές στον χώρο.

Η πιλοτική εφαρμογή έθεσε τις βάσεις για μια ολοκληρωμένη μεθοδολογία, η οποία εγκρίθηκε από το Ινστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής του Υπουργείου Παιδείας. Έτσι, την περίοδο 2021–2022, το πρόγραμμα επεκτάθηκε σε 5 ακόμη δημόσια σχολεία.

Τα συμπεράσματα ήταν σημαντικά, καθώς τα παιδιά συνειδητοποίησαν ότι η αυλή δεν λειτουργεί το ίδιο για όλες και όλους.

«Οι δραστηριότητες μάς βοήθησαν να καταλάβουμε ότι ο καθένας ζει την αυλή διαφορετικά.» Μαθητής Ε΄ Δημοτικού

Κάθε σχολείο κατέληξε σε μια συλλογική πρόταση για τον χώρο, με έμφαση στη συνύπαρξη έντονων αλλά και πιο ήπιων δραστηριοτήτων, χρησιμοποιώντας απλά, οικονομικά και φιλικά προς το περιβάλλον υλικά.

Από τις ιδέες στην πράξη

Το σχολικό έτος 2022–2023, το πρόγραμμα πέρασε στη φάση των αρχιτεκτονικών παρεμβάσεων. Στο 33ο Δημοτικό Σχολείο Τρικάλων και στο 93ο Δημοτικό Σχολείο Αθηνών, ανενεργά ή προβληματικά σημεία της αυλής μεταμορφώθηκαν σε χώρους παιχνιδιού, ξεκούρασης, δημιουργίας και κοινωνικής επαφής, σχεδιασμένους με βάση τις ιδέες των ίδιων των παιδιών.

Οι αλλαγές στη συμπεριφορά ήταν άμεσα ορατές!

«Παλιά τα παιδιά απλώς έτρεχαν πέρα-δώθε. Τώρα υπάρχουν χώροι για διαφορετικές δραστηριότητες και απολαμβάνουν πραγματικά το διάλειμμα.» Διευθυντής, 93ο Δ.Σ. Αθηνών

«Τα παιδιά παίζουν πιο συνειδητά και δείχνουν μεγαλύτερη φροντίδα το ένα για το άλλο.» Εκπαιδευτικός, 93ο Δ.Σ. Αθηνών

Κοιτώντας μπροστά

Το πρόγραμμα “Αυλές Συμπερίληψης” δείχνει πώς η εκπαίδευση και ο χωρικός σχεδιασμός μπορούν να λειτουργήσουν μαζί, καλλιεργώντας την ισότητα από μικρή ηλικία. Όταν τα παιδιά μαθαίνουν να παρατηρούν, να αμφισβητούν και να ανασχεδιάζουν τον κόσμο τους, διαμορφώνουν σχολεία και πόλεις πιο συμπεριληπτικές.

Το όραμα της URBANA είναι η επέκταση του προγράμματος σε περισσότερα σχολεία, ώστε κάθε παιδί να νιώθει ότι η αυλή τού ανήκει.

Αναγνώριση

Το πρόγραμμα επιλέχθηκε ως φιναλίστ στα New European Bauhaus Prizes 2023, ανάμεσα σε περισσότερες από 1.450 συμμετοχές, για τη συμβολή του στις αξίες της ομορφιάς, της βιωσιμότητας και της συμπερίληψης. Η διάκριση αυτή αναδεικνύει το πρόγραμμα ως ένα μοντέλο για πιο δίκαιους και συμπεριληπτικούς δημόσιους χώρους.

**Η URBANA είναι μια ομάδα που προωθεί τον συμπεριληπτικό και συμμετοχικό σχεδιασμό της πόλης, με στόχο το δικαίωμα όλων στον δημόσιο χώρο.